Повод за стрипот беше…

ИРФАН МАРТЕЗ Стрипот „Другарчиња“ е илустрација од истоимениот расказ кој е напишан како задача во рамките на една работилница за креативно пишување на детски раскази организирана од страна на фондацијата Next Page. Расказот беше избран за еден од најдобрите и со тоа ја добив и шансата за публикација. Испирацијата за ликовите во расказот ја добив на работилницата, а и тоа ми беше мотивација да опишам секојдневно дејствие кое се одвиваше во мојата улица бидејќи живеам помеѓу две основни училишта во центарот на градот. Неколку години гледав една жена Ромка која нејзиниот син секојдневно го носеше од ромската населба до училиштето во центарот на градот и секогаш со себе носеше метла. Претпоставував дека таа чисти во некоја зграда во близина на училиштето.

Ситуации опишани во стрипот има и во пракса…

ИРФАН МАРТЕЗ Дискриминацијата, стереотипите и предрасудите се фактори со кои многу често се соочуваат ромските ученици. А, и не само тие, туку и учениците чии родители се социјални случаи кои не може да си дозволат многу работи, работи кои за другите деца претставуваат ситници. Стрипот ја раскажува приказната за Мартин и Рејхан кои преку предрасудите и стереотипноста стануваат вистински другари. За жал, ретки се случаите каде тие надминуваат, а многу чести се ситуациите кои негативно влијаат врз ромските ученици поради што децата го напуштаат образованието.

Стрипот е наменет за… 

ИРФАН МАРТЕЗ Стрипот е наменет за не-ромските ученици од осум до десет годишна возраст. Но, тоа не значи дека и не би можеле и постарите да го разгледаат и прочитаат.

Приказната и пораката на стрипот ќе допре до…

ИРФАН МАРТЕЗ Приказната треба да допре до и меѓу учениците на возраст од осум до десет години вклучени во воспитно-образовниот процес, а расказот е сликовит и многу полесно е да се разбере пораката од самото дејствие во стрипот. Целта на стрипот е директно да влијае на надминување на стереотипните бариери и да придонесе за нивно минимизирање и елиминирање, да ја подигне свеста кај учениците од пониските одделенија од основните училишта за предрасудите и стереотипите кон ромските ученици. На лесен и разбирлив начин, учениците преку овој стрип ќе имаат можност да развијат чувство за толеранција. Исто така, цел е стрипот да се искористи како алатка која ќе ги анимира и сврти интересите на децата кон илустрираната уметност.

Предрасудите може да се надминат… 

За надминување на предрасудите треба да се работи на подигнување на свеста и тоа кај просветните работници во пониските одделенија во основното образование, како столб за изградба на еден карактер кај учениците, со цел да бидат пренесени на родителите, а преку родителите на децата.

Стрипот ќе стигне до јавноста…

ИРФАН МАРТЕЗ Со помош на Управата за развој на образованието на јазиците на припадниците на заедниците се планира стрипот да биде дистрибуиран во основните училишта низ Македонија и тоа во градови и училишта со мултиетнички состав.

ЕДНО Во секцијата за Вас на веб-страната на вашата организација пишува: „Ние сакаме да ги засилиме имигрантските организации преку стимулирање на нивната независност.” Може ли да ми кажете како го постигнувате ова? Може ли да наведете примери? Дали им помагате да најдат работа на пример?

 Па, замислете дека сте родени во фармерска фамилија во Судан. На 30 години ја напуштате земјата со вашата жена и деца, поради долгата граѓанска војна и насилство од владата на сопствената популација во Картоум. По трауматично патување пристигнувате во Белгија во забрзано, постмодерно општество. Не можете да се снајдете, не го зборувате јазикот, не познавате никого, дури и азбуката е различна. Во првите години запознавате други бегалци од Судан. По некое време се обидувате да се среќавате редовно. Многу е полесно да се учи еден од друг и добро е чувството кога зборуваш со некого кој може навистина да те разбере. Групата се зголемува на 50 луѓе и тоа создава тешкотии од типот „каде да се среќавате“ или „што значи оваа група за заедницата?“ или „како да им помогнеме на нашите деца да бидат подобри на училиште“. Како водач на заедница се соочувате со овие и други прашања. Многу се очекува од вас, а вие не знаете како да се справите со сето тоа. Сакате да направите нешто за вашата заедница, но не знаете како…

Меѓународниот Комитет им помага на овие „само-организации“ на етничките малцинства во Фландерс и Брисел, Белгија. Како социјално-културна организација подржуваме околу 250 организации, кои се многу различни една од друга. Овие заедници се од различни националности, етничка припадност, култура и јазик. Некои од нив добро се снаоѓаат во новиот живот, но другите се борат. Некои имале добро образование, некои се неписмени итн. Поддршката што ја нудиме често е „наменска“ за потребите и прашањата на тие организации, бидејќи тие потреби се различни исто така. Ние пробуваме да работиме и им помагаме на водачите на заедниците. Ние остваруваме долготрајни врски со лидерите и со заедниците на кои им недостигаат основни алатки да бидат успешни во општеството. Додека на некои од нив им е потребна само мала помош да најдат место за средби или да организираат собирање, на други им е потребна понеопходна помош во образованието, наоѓање (добра) работа, здравство итн. Но нашата најважна цел е да ги направиме овие волонтери и заедници понезависни. Тие треба да можат да си помогнат самите.

Дел од работата е да им помогнеме да се поврзат до традиционалното општество, но и со другите заедници на имигранти. Цврсто сме убедени дека цврста врска со општеството овозможува подобри шанси отколку живеењето на различни „острови“. Научивме да бидеме многу добри во поврзувањето.

ЕДНО Како белгиското општество ги прифаќа имигрантите?

Во педесетите и шеесетите повеќето западноевропски земји активно ги охрабруваа луѓето да се доселат во овој дел од светот бидејќи имаше голема побарувачка за работници во растечката индустрија. Првите имигранти дојдоа од јужна Европа: Италија, Португалија, Грција и Шпанија. Подоцна белгиската влада повика голема група на луѓе од земји како Турција и Мароко. Најпрвин овие луѓе беа добро прифатени како „гости-работници“. Во осумдесетите мислењето почна да се менува, бидејќи стапките на невработеност се зголемија по неколку економски кризи. Луѓето почнаа да гледаат на имигрантите понегативно бидејќи стана јасно дека тие остануваат тука. Десно ориентираните политички партии додадоа на овие негативни погледи. Денес јавното мислење е поделено, но се забележува генерално движење кон помала отвореност и поголема нетолеранција. Дискриминацијата кон имигрантите, дури и кон бегалците станува речиси нормална. Особено на муслиманските заедници се гледа како на некои кои не можат и не сакаат да се интегрираат во општеството и како и на многу други места во светот по авионскиот напад на 11 Септември дури и поврзани со судир на култури/религии.

Образовниот систем во Фландерс се смета за еден од најдобрите во светот, но ние исто така сме рекордери и во најголемиот раздор во образованието меѓу имигрантите и родените Фламанци. Ова може да се толува како „невозможно“ на пазарот на трудот, високоризично за структурната сиромаштија, поголеми проблеми во здравството итн.

ЕДНО Меѓународниот Комитет е една од 14 национални федерации на имигрантски организации. Каде се наоѓаат другите организации?

 Па, ова можеби ќе звучи чудно но сите овие организации (федерации) се наоѓаат во северниот дел од земјата, во Фландерс. Ова има врска со поддршката што ја добиваме од Фламанската влада (францускиот дел од земјата не го практикува ова). Работиме заедно, често и во истите градови и региони, бидејќи имаме различни целни групи. Меѓународниот Комитет (МК) е најголемата „федерација“ во Фландерс но е различна на други начини. Иако другите федерации, во суштина, биле формирани за една етничка заедница, националнист или религија, МК отсекогаш бил мулти-етнички. Отсекогаш сме биле отворени за сите култури, јазици и религии. Исто така МК е во склоп на „Христијанската Работничка Унија“, една од најголемите и најмоќни организации на граѓанското општество во Белгија, кои прават нашиот глас да биде слушнат.

Во оваа работа 1+1 е 3

ЕДНО Зошто го правите она што го правите?

Јас првично бев примен како социјален помошник. Отсекогаш бев фасциниран од групната динамика. Во група 1+1 станува 3. Трикот во оваа работа е да се искористи оваа динамика и да се претвори во позитивна сила со која луѓето им помагаат на другите да напредуваат во општеството, чекор по чекор. Повеќето од кадарот и волонтерите се многу посветени на работата која ја работиме. Одлично е да се работи во таква атмосфера.

Исто така убеден сум дека начинот на кој сме способни да се справиме со имиграцијата ќе ја одреди нашата иднина како општество. Ако не сме способни структурно да ги вградиме „новите Белгијци“ во нашето општество (во добро образование, работа, креирање политики…), ова ќе стане неподнослива пречка во нашиот општествен систем.

Од друга страна, имигрантите може да станат спасот на тој ист општествен систем, во земја во која популацијата рапидно старее. Само да ви дадам пример: владините агенции предвидуваат дека во следните 10 години ќе останат 500 000 слободни работни места во Белгија, само поради пензионирање. Проблем е што повеќето од овие работни места бараат високо образовани и вешти работници…

ЕДНО Која е најголемата пречка во вашата работа, ако има таква?

Се соочуваме со неколку предизвици на операционо ниво. МК во нејзиниот вид е релативно „млада“ организација, а растевме многу брзо во изминативе 5 години, од 70 групи во 2006 до 250 денес. За три пати го зголемивме нашиот кадар на осумнаесет и ја проширивме нашата работа во другите провинции во земјава. Сето ова е добро, но исто така ни даде „растечки планови“ со кои сéуште пробуваме да се справиме (во комуникација, администрација…)

Освен тоа, често се бориме со предрасудите кон имигрантите и другите култури општо.

ЕДНО Може ли да ми кажете повеќе статистички информации за вашата работа – бројот на имигранти со кои работите на годишно ниво, колку долго постои организацијата, од кои земји доаѓаат имигрантите итн. Соработувате ли со белгиските власти и како?

МК беше основан од волонтери во 1984 во рударските градови во источен Фландерс. Денес имаме 250 организации, секоја со од 10 до 200 членови! Вкупно работиме со околу 1000 локални волонтери и околу 10 000 имигранти! И сéуште растеме.

Фламанската влада субвенционира непартиcки и граѓански организации како МК. Работата која ја работиме од донесувачите на политики се смета за важна за градењето демократско општество каде граѓаните и граѓанските организации играат активна улога. Кога овие „средни“ организации се доволно силни тие може да бидат противтежа која ги балансира нееднаквостите во општеството. Често работиме заедно со локалните и регионалните влади за да ги засилиме луѓето.

Потпишан е договорот за проектот за легализација на домувањето на Ромите. Фондацијата Отворено општество Македонија, здружението на граѓани Национален ромски центар од Куманово и здружението за хумано домување Хабитат-Македонија ставија потпис на 18 јануари годинава. Проектот треба да обезбеди финансиска, административна и техничка помош за легализација на домови во кои живее ромско население, а ќе трае од 2012 до 2015 година. Вкупниот буџет за проектот изнесува 905.208 американски долари. Претседателот на НРЦ, Ашмет Елезовски изрази надеж дека преку проектот ќе успее да ги информира Ромите за начинот на легализација домовите, а потоа и целосно да им помогне во процесот на легализација. За таа цел, Националниот Ромски Центар веќе има отворено Ресурсен центар во Куманово, каде што сите заинтересирани Роми може да добијат техничка правна помош.

Домувањето е еден од четирите важни столба во Декадата на вклученост на Ромите 2005-2015 година.

Доколку ви се пружи шанса, дали би се замениле со некој политичар?

Веројатно во државава обременета со политика не постои полнолетен граѓанин кој не размислувал на оваа тема и кој не би одговорил потврдно на ова прашање/дилема. Желбите се големи, мотивите различни, а нормално, сите точно знаат што би смениле, што би поправиле, што му треба на народот и како тоа да се направи. Она што особено изненадува, често е прецизноста на перцепцијата за тоа што навистина и е потребно на Македонија, која за разлика од онаа на актуелните политичари, речиси секогаш е „на место”.

Интересно е и тоа што најголем дел од граѓаните би се менувале со локални политичари, за конечно да ги решат проблемите со кои се соочуваат, како невработеноста, сиромаштијата… Тоа веројатно произлегува од неефективноста и незаинтересираноста на сегашните домашни политичари да ги решат нивните проблеми. Но, има и такви кои сметаат дека поголем предизвик е да се биде претседател на САД, на пример, или, пак да се искуси положбата на еден диктатор.

Северџан (40) од Прилеп на пример, сака да се замени со Министерот за финансии, за да го зголеми буџетот за Ромите и да обезбеди нивна поголема вработеност.

Неговата сограѓанка Бети (36) сака да се замени со Министерот за труд и социјална политика за да овозможи подобри услови за корисниците на социјална помош и за вработените со Договор за дело да им овозможи да добијат решенија.

„Сакам да се заменам со Министерот за надворешни работи, Никола Попоски, за да ја претставувам Македонија во подобро светло”, вели Аднан (30) од Прилеп.

И Шенај (35) од Штип би се заменил со Никола Попоски бидејќи смета дека тој слабо ја води надворешната политика на Македонија.

„Би се заменил со Ѓорѓе Иванов бидејќи според мене тој е најслаб политичар во државава, слаб оратор и лошо нè преставува во меѓународната заедница. Тој е најслабата карика на ВМРО – ДПМНЕ”, вели Адем (44) Штип.

Ванеса (21) од Штип е една од ретките што не би сакала да се замени со ниту еден политичар. За неа, политиката е загубено време и променлива работа. „Денес си на голема позиција, а утре си никој и ништо”, вели Ванеса.

Штипјанецот Ерол (42) би се заменил со Никола Груевски поради позицијата и огромната моќ што тој ја има за одлучување на многу важни прашања.

И Мики (37) би се заменил со премиерот Груевски, бидејќи така би можел да ги промени сите недостатоци што актуелниот премиер не може да ги исполни, како работничките права, станбените права и административните права.

Емран (25) од Штип, пак, би се заменил со Министерот за труд и социјална политика Спиро Ристовски, бидејќи според него, тој лошо го води министерството.

„Со Бранко Црвенковски. Подобар оратор од него во Македонија ниту имало ниту ќе има. Тој има знаење од секоја област”, вели Орхан (23) од Скопје.

Сузана (42), пак, би се заменила со Амди Бајрам.

„Сметам дека доколку би била на неговото место, би можела да ги извршувам сите надлежности и функции на многу повисоко и поефективно ниво”, тврди таа.

Крсте (24) од Скопје не сака политичари. Ама ако мора, тогаш тој би избрал да биде на местото на некој диктатор.

„На пример Фидел Кастро од Куба, бидејќи што и да речам ќе мора да биде така”, рече Крсте.

С.С.(48) од Скопје би се менувал со местото на претседателот на САД, Барак Обама.

„Би го имал целиот свет на дланка”, смета (С.С.).

Во изработката на анкетата учествуваа мотиваторите Сара Сејфула, Марјан Асановски, Нурија Дервишоски и Демирша Османов.

Фудбалот и боксот се спортовите со кои најчесто традиционално, со години наназад се занимаваат Ромите во Македонија. Ова го потврдуваат и спортски новинари од земјава, но тоа го покажа и анкетата што ЕДНО ја спроведе во Куманово, Штип, Скопје и во Прилеп, каде во 90 отсто од случаите каде има спортисти Роми, тие се занимаваат првенствено со фудбал, како и со бокс. Во период кога очите на целата македонска јавност се вперени во европското првенство во ракомет во Србија и кога во летото 2011 година земјата го славеше успехот на европското првенство во кошарка во Литванија, се запрашавме зошто во ракометната и кошаркарската репрезентација на пример, нема Роми?

Љубомир Ошавковски, новинар во дневниот весник „Македонски спорт” смета дека Ромите претежно спортуваат фудбал и бокс, бидејќи тоа се два спорта кои во светски рамки важат за спортови за сиромашните.

-Тоа се спортови каде и не треба голем талент, предиспозиции и услови за да се стане успешен. Ромите важат за сиромашен народ, немаат услови да тренираат на пример, тенис, па најчесто избираат или фудбал или бокс. Дури кај нас, Ромите тренираат фудбал најчесто во локални, ромски клубови и премногу ретко излегуваат на површина иако некои од нив навистина имаат квалитет. Порано ќе се најдеше некој Ром во врвните македонски клубови. На пример, Ерол Демир играше во Вардар, ама сега не можам да се сетам на ниеден, вели Ошавковски и додава:

-Што се однесува на боксот, овој спорт со текот на време стана традиција на Ромите. Јас само знам иако не следам многу, десетина боксери Роми од кои дел од нив настапуваа и на Олимписки игри и освојуваа медали. Најпознат во моментов е Вели Мумин, најдобар во својата категорија во Македонија.

Ошавковски смета дека постојат предрасуди и дискриминација кај Ромите во македонскиот спорт. Според него, постојат исто потешкотии спортисти Роми да напредуваат во европски рамки, како што е случај со други спортисти од земјава.

-За Ромите во Македонија мислам дека немаат апсолутно никакви шанси да напредуваат во европски рамки, освен можеби боксерите, ама и за нив е многу тешко. Прво, затоа што се ретки оние што би се нафатиле да менаџираат Ром, а второ, затоа што и нема голем број и на успешни Македонци во Европа и во светот. Искрено, не знам многу Роми што се успешни спортисти, всушност единствениот што го знам е фудбалерот Хозе Антонио Рејес, Шпанец од Севилја, кој порано играше во Реал Мадрид, па во Арсенал и пред десетина дена се врати во Севиља. Беше и шпански репрезенантивец, посочува тој.

Спортски турнири може да откријат таленти

Дека ситуацијата со спортистите Роми, како и со ромските спортски клубови не е розева потврдува и педесетгодишниот Раман Демиров од Штип, боксер со 20-годишно искуство во овој спорт. Боксувал за клубови од Штип, Куманово, Скопје, Србија… Повеќе не се занимава со бокс. За живот заработува занимавајќи се со приватен бизнис.

- Има многу деца Ромчиња што играат кошарка и ракомет, но само на улица. Ромските спортски клубови замреа, никој не сака да ги спонзорира Ромите. Ако се организираат турнири помеѓу младите, сигурно ќе се откријат многу спортски таленти и тоа не само во фудбалот, смета Демиров.

И самиот планира да организира и да поттикне такви манифестации, но само доколку се најдат спонзори, како што вели тој.

Еден од помладите и надежни таленти во фудбалот е седумнаесетгодишниот Енис Асановски од Прилеп. Тој игра во фудбалскиот клуб „Пролетер”, кој е еден од ретките такви клубови во Македонија бидејќи е ромски фудбалски клуб. Енис таму игра веќе две години.

- Имам тренирано и во клубовите „Победа” и „Шампион”, а играм и за македонската фудбалска репрезентација. Не работам ништо друго, само тренирам фудбал. Но, не е исплатливо. Освен ако не излезам од земјава и играм за некој странски клуб, вели Асановски.

Светски фудбалери

Славните интернационалци Рафаел Ван дер Ваарт и Андреа Пирло се Роми

Познатиот фудбалер од Холандија Рафаел Ван дер Ваарт, кој игра во клубот Тотенхем од англиската премиер лига е Ром. Роми се поранешниот француски фудбалски интернационалец Ерик Кантона, Италијанецот Андреа Пирло, кој моментно игра за фубдалскиот клуб Јувентус, Бугаринот Христо Стоичков, шпанските фудбалери Хозе Мари и Хесус Навас, Хрватот Аљоша Асановиќ, Чехот Милан Барош…

Стотици Роми се вратени од македонските гранични служби во изминатите неколку месеци. На мал дел од нив, директно им било посочено дека неможат да ја поминат границата, бидејќи постои опасност да заминат во некоја од Европските земји за да побараат азил, но најголем дел од нив се вратени без никакво објаснување.

Д.В. од Куманово, веќе две децении континуирано патува во земјите од регионот со својата музичка група. Вели, никогаш не се соочил со ваков проблем досега. Непријатно се изненадил кон крајот на минатата година, кога од еден од граничните премини не му било дозволено да помине, без образложение.

“Постојано патувам. Од 1996 година патувам како музичар. Од тоа живеам, на тој начин го прехранувам семејството. Никогаш досега не сум имал проблеми. Сум одел и секогаш сум се враќал. Сега, по толку време, првпат сум вратен од граница, зашто наводно ќе сум заминел како азилант. Првпат ме враќаат и тоа од нашата граница, од Табановце. Без никакво објаснување”, вели Д.В.

Тој смета дека воопшто не е коректно од службите да враќаат луѓе без причина и без никакво објаснување.

“Навистина незнам зошто ме вратија. Дали е проблем тоа што сме Роми?! Не разбирам зошто такво однесување. Зошто само Ромите се враќаат и тоа од нашата гранична служба. Требаше да одиме да свириме на свадбена прослава, патувавме заедно со другите членови од мојата група и за прв пат не вратија иако сите имаме уредна патна документација. Тоа на нас ни причинува финансиска штета, а и штета на нашата репутација како музичка група. Дури и свадбата се одложи поради тоа. Во целост сум сигурен дека сме вратени само поради тоа што сме Роми! Зарем ние не сме рамноправни со другите заедници во оваа држава? Да бев Албанец или Македонец ќе ме пуштеа без проблем”, вели тој.

Д.В. информира дека со ваков проблем се соочиле и други Роми и тоа пред се на граничниот премин Табановце.  На другите граници, како што вели, нема проблеми.

“Разбравме дека поради тоа што многу Роми наводно барале азил во земјите од Европската Унија, нас Ромите сега не враќаат”, вели тој.

Прашањето за можна дискриминација врз Ромите од граничните служби се појави и меѓу пратеничките прашања на една од последните собраниски седници. Пратеникот Оливер Спасовски, од опозициската СДСМ упати директно прашање до Министерот за внатрешни работи, Гордана Јанкулоска – зошто на граѓаните од ромската заедница не им се дозволува да излезат од државата?

“На едно семејство на кое не му било дозволено да замине во Бујановац, во посета на роднини, му било речено дека за тоа има наредба од Министерката за внатрешни работи. Сакам да прашам по кој закон издадовте наредба секој кој е малку поцрн од другите да не може да ја премине државната граница? И дали чувствувате дека на тој начин дискриминирате една категорија граѓани?”, праша Спасовски.

Министерката Јанкулоска одговори дека не станува збор за дискриминација, туку дека на граничните премини се зголемени активностите што ќе овозможат зајакната контрола и санкции на оние што ја злоупотребуваат визната либерализација.

“Врз основа на податоците што ги добивме од повеќе земји и анализите што ги направивме годинава на 2.888 лица не им беше дозволено да излезат од Македонија. Но морам да кажам дека ние не правиме никаква дискриминација, бидејќи во ниту еден документ не стои нивната етничка припадност”, рече Јанкулоска.

Но дека нешто очигледно не е во ред говорат и бројните поплаки од Роми кои со комплетна патна документација, без образложение се вратени од граничните премини. А, барем засега нема објаснување и информација колку проценти од оние што се враќаат се припадници на ромската заедница.

Општина Прилеп ќе вработува, а скопската општина Гази Баба бесплатно ќе обучува невработени како да најдат работа. Ова се плановите на локалните власти за годинава.
Така, прилепските општинари во буџетот за 2012 година одвоиле пет милиони денари за социјален пакет за социјално загрозените лица. Оваа мерка треба да ја ублажи невработеноста во Прилеп. Локалните власти планираат да ангажираат стотина жители. Граѓаните ќе работат јавни работи, односно ќе ги обновуваат тротоарите, пешачките патеки, ќе ги чистат и одржуваат јавните паркови, ќе го уредуваат речното корито. Ќе работат секаде каде што треба за да се разубави градот. За ова, ангажираните прилепчани ќе добиваат месечен надомест од девет илјади денари. Проектот ќе трае шест месеци, а според планот на локалните власти, тој треба да почне во април. Според информации од општината, за тоа кој ќе биде ангажиран, прилепските власти ќе соработуваат со Агенцијата за вработување. Доколку има интерес и проектот е успешен, општината планира да го продолжи до крајот на годината. Ако има резултати, како што велат властите, нови пари повторно ќе се обезбедат од општинската каса, со ребаланс на буџетот во јули или во август.

Во 2009 година, Прилеп имал сличен проект, кога неколку стотици прилепчани биле ангажирани за извршување јавни комунални работи.

Според податоци на Агенцијата за вработување, на 30 ноември 2011 година во општина Прилеп имало регистрирани вкупно 19402 невработени граѓани. За истиот период, но во 2010 година, забележани се 22326 лица без работа.

За разлика од Прилеп, локалните власти од скопската општина Гази Баба пак,за невработени лица организира бесплатна обука насловена како „Самостоен маркетинг за вработување и генерирање идеи за почнување сопствен бизнис”. Обуката е закажана за крајот на јануари, а е наменета за млади невработени лица. Општинарите со таа обука имаат за цел да им помогнат на невработените граѓани како полесно да најдат работа, како да ги подобрат вештините за поуспешен настап на интервју и како да ги развијат идеите за почнување сопствен бизнис. Дополнително, невработените треба да научат како да пишуваат професионална кратка биографија, мотивациско писмо, личен акционен план за развој, симулации за сопствен бизнис.

Султана Саљихи има 26 години и до пред извесно време за институциите во Македонија едноставно не постоела. Немаше идентитет.
Немаше право на социјална помош, на образование, право на глас, на лекување.

Живее во Куманово и е мајка на три деца. Во потрага по своето вистинско име и идентитет тргнала пред четири години. Цели 22 години Султана мислела дека се вика сосема поинаку.

- Родена сум во Скопје. Но, родителите ме оставиле и заминале во странство. Откако знаев за себе, знаев дека се викам Тема, раскажува Султана.

И самата станала родител. Грижата околу нејзините деца, нивното здравје, образование и опстанок на семејството се главните, реални причини поради кои Султана решила да го најде нејзиниот вистински идентитет.

- По институциите по кои одевме под името Тема и според податоците кои што ги имав, беше заведено дека тоа е мртво родено девојче. Кога ги прашав, ниту моите родители не се сеќаваа како ми било вистинското име. Во текот на мојата потрага, дедо ми ми укажа дека моето име воопшто не било Тема, туку Султана. Кога проверивме, излезе дека информацијата е точна, вели 26-годишната кумановка.

Со помош на Националниот ромски центар (НРЦ) од Куманово, Султана е запишана во книгата на родените, има свој извод и лична карта, а во постапка е процедура да добие и државјанство.

- Многу сум среќна бидејќи сега имам право. Имам право на социјална помош и на здравствена заштита. Пред се, заради моите деца. Следен чекор е да извадам документи за моите деца зашто и тие не фигурираат никаде во системот, иако се запишани во училиште, додава Султана со радост.

Повеќето Роми не се информираат за промените што се случуваат во нашето општество, често не знаат дека некој закон е стапен во сила, не се интересираат за нивните обврски и одговорности како граѓани. Едноставно, се изолираат од останатиот дел од општеството. Вака тврдат невладини организации што се занимаваат со заштита и унапредување на правата на Ромите, а кои на терен работат во ромските заедници. Една меѓу нив е и Националниот ромски центар (НРЦ) од Куманово која со години работи во ромските населби во 15 града низ Македонија.

Искуството низ годините покажа дека токму општеството создаваше и се уште создава стереотипи и предрасуди кон Ромите и ромската заедница. Зар сме го превиделе фактот дека чувството е заедничко? Зошто Роми сакаат да бидат изолирани од општеството и не се интересираат за промените во него? Промени кои се од исклучително значење за самите нив и за нивните семејства, како на пример, промени во областа на образованието, здравството, социјалната помош, домувањето…?! Добро упатени во ромската (не)вклученост, таквата состојба ја припишуваат на неколку фактори – вековната недоверба, предрасудите, степенот на образование на самите Роми и волјата да се запознае „другиот”.

Така, за професорот на Државниот универзитет во Охрид Рубин Земон изолацијата на мнозинството Роми од општеството (од кое било општество, не само македонското) влече корени со векови наназад, поради стереотипите и предрасудите што општествата ги имале создадено кон Ромите.

-Ромите биле и сеуште се разочарани поради нивната исклученост со векови. Не-Ромите гледаат со потценување кон Ромите. Нив ги третираат како целна група, а не како учесници на процесите. Овие проблеми не се решаваат со една Декада. Со неа, малку Роми се вклучени во нашите институции. Но, повторно, тие не учествуваат во процесите на одлучување, коментира Земон.

Двојни предрасуди

Тој исто така укажува на уште еден фактор поради кој барем Ромите во земјава намерно се тргаат на страна на општествените случувања.

-Ромите исто така се разочарани и од нивните политички претставници. Политичкиот субјект кај Ромите е многу слаб. А, претставниците се сметаат за корумпирани личности кои се во политиката заради нивни лични интереси, а не за да се борат да ги подобрат условите за живот на Ромите, додава Земон.

Според него, излезот од ваквиот маѓепсан круг на меѓусебна недоверба и изолација лежи токму во поголемата вклученост на Ромите во политичко-општествените текови. Професорот Земон смета дека мразот на недоверба може да се скрши само доколку Ромите се вклучени како одлучувачки, а не само целни групи во општествените политики.

Чарлс Ван Лит (Charles Van Lith) е фотограф од Белгија, кој големо внимание посветува на Ромите. Тој бил вклучен во процесот на создавање белгиски национален ромски совет. Тргнувајќи од тоа искуство, Ван Лит вели дека постојат силни предрасуди и помеѓу бројните ромски заедници. Таквата состојба ја припишува на тоа што Ромите не се познаваат помеѓу себе. Но, посочува уште еден момент:

-Ромите и другите – Синти, Мануш, Јениш, како и други, се заедници во рамки на една поголема заедница каде често имаат различни правила. Лично сметам дека колку помалку се образовани, толку повеќе се изолирани во свој сопствен свет, со досадна тенденција да претпочитаат повеќе да им веруваат на шпекулации, отколку на самата вистина. Се уште се сеќавам како еден Синти Ром што го знам, иако е едуциран, ги критикуваше другите Роми во мојот град велејќи дека „тие” луѓе за него и за неговата заедница создаваат лоша репутација. По извесно време, истиот тој човек имаше можност подобро да ги запознае другите Роми. Како резултат на тоа, тие сега се поблиски и имаат подобри односи, посочува Ван Лит.

Пропаднатиот Попис од октомври годинава ќе беше исклучително успешен за Ромите во Македонија, доколку тој се завршеше до крај. Така Ашмет Елезовски, претседател на Националниот ромски центар гледа на случувањата за и околу Пописот што беше прекинат на само неколку денови од неговото комплетирање. Причината, како што вели, е едноставна – како никогаш претходно Ромите годинава беа подготвени за ова статистичко пребројување.

- Уште со пролонгирањето на Пописот од април во октомври, се состави простор да се работи малку повеќе со Ромите за да им се укаже на значењето од попишувањето. Не би сакал да навлегувам во механизмот, методологијата и пристапот како е направен од институциите, но на терен ние делувавме доста активно, посетивме многу места и во партнерство со уште две организации – Инсок и Лил ние бевме доста добро организирани да ги посетиме ромските населби и во исто време да ја рашириме информацијата за пописот и кај не-Ромското население за значењето на пописот, вели Елезовски.

Според него, за Ромите, пописот ќе беше успешен ако се оствареше до крај.

- Нашите податоци покажаа дека имавме доста охрабрени луѓе. Сметаме дека ќе имаше поголем процент на Роми, ако не за десет, тогаш барем за четири до пет проценти од сегашната, актуелната бројка на Роми во државава, информира тој.

Теренската работа покажала и доста револт кај граѓаните, пред се поради сиромаштијата и невработеноста. А се појавиле и неколку проблеми од сезонски карактер, како што е гроздоберот во Тиквешијата, каде многу ромски семејства престојуваат под отворено небо за да не ја загубат  можноста за работа и за да заработат за живот. За нив, попишувањето било проблем, бидејќи не можат да ја напуштат работата.

- Мислам дека Македонија загуби со тоа што пописот не се заврши до крај. Големи пари беа вложени. А, изгубија и Ромите бидејќи овој пат тие беа доста добро мотивирани и охрабрени. Тој беше многу важен од аспект на вклучување на Ромите во остварувањето на Националната стратегија, во имплементирањето на акционите планови на Декадата, а пред се, и во подготовката за вклучување и учество на Европската стратегија за Ромите. Бидејќи нормално за се тоа убаво да се сработи, да се одделат финансиски средства и Ромите да видат корист од сите тие „силни” стратегии потребно е прво да се излезе со бројка, да се види колкава е бројноста на Ромите, смета Елезовски.

Според него, пописот требаше да даде информации за да се оправдаат или демантираат тврдењата дека дури 98 отсто од Ромите се социјални случаи или дека 97 отсто се невработени.

- Како што се зборува, излегува дека Ромите во Македонија се 500 илјади. За Европа, проблемот со азилантите често е проблем со Ромите, како што велат, бидејќи најголем процент од азилантите биле Роми. Официјални податоци нема, ако е така, тогаш ние Ромите изгледа сме 500 илјади, ако најголем процент на азиланти во Европа се Роми. Ако не има во Шведска, Данска, Белгија, Италија, Австрија, со оглед на бројките на азиланти што се споменуваат, излегува дека во Македонија не би требало да има останато Роми. Затоа пописот е еден многу важен инструмент за споредување и демантирање на многуте манипулации. Доколку би се организирал пописот догодина, ќе биде многу потешко, ќе има недоверба, луѓето ќе мислат дека пак се предмет на нечија игра, вели тој.

Елезовски информира дека Националниот ромски центар бил вклучен во Пописот преку проект за мотивирање и информирање на Ромите.